Στις διαπραγματεύσεις υπάρχει μια κρίσιμη ψυχολογική ασυμμετρία που συχνά υποτιμάται: η προοπτική ενός κέρδους δεν κινητοποιεί απαραίτητα με την ίδια ένταση που κινητοποιεί η πιθανότητα μιας απώλειας. Μια συμφωνία μπορεί να προσφέρει σημαντικά οικονομικά, εμπορικά ή στρατηγικά οφέλη και παρ' όλα αυτά η άλλη πλευρά να καθυστερεί, να αναζητά εναλλακτικές, να επαναδιαπραγματεύεται ή να αναβάλλει την απόφασή της. Όχι επειδή δεν αντιλαμβάνεται την αξία της πρότασης, αλλά επειδή το προσδοκώμενο όφελος δεν δημιουργεί πάντοτε επαρκή ψυχολογική πίεση για δράση. Το κέρδος μπορεί να περιμένει. Η απώλεια, όταν γίνει αντιληπτή ως πραγματική και επικείμενη, απαιτεί αντιμετώπιση.
Η επιστημονική βάση αυτής της ασυμμετρίας βρίσκεται στη Θεωρία Προοπτικής (Prospect Theory) των Daniel Kahneman και Amos Tversky. Η έρευνά τους ανέδειξε ότι οι άνθρωποι δεν αξιολογούν τις οικονομικές επιλογές αποκλειστικά με βάση το τελικό τους αποτέλεσμα, αλλά σε σχέση με ένα σημείο αναφοράς, διαχωρίζοντας τα αποτελέσματα σε κέρδη και απώλειες. Υπό πολλές συνθήκες, η ψυχολογική βαρύτητα μιας απώλειας είναι μεγαλύτερη από εκείνη ενός αντίστοιχου κέρδους. Το φαινόμενο αυτό, γνωστό ως Loss Aversion, συνδέεται άμεσα με ένα δεύτερο κρίσιμο εύρημα: ο τρόπος με τον οποίο πλαισιώνεται μια επιλογή (Framing Effect) μπορεί να μεταβάλει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο αξιολογείται, ακόμη και όταν τα αντικειμενικά δεδομένα παραμένουν αμετάβλητα.
Ας εξετάσουμε δύο διατυπώσεις της ίδιας εμπορικής πρότασης. «Εάν προχωρήσουμε στη συμφωνία, η κερδοφορία σας εκτιμάται ότι θα αυξηθεί κατά 15%». Και αντίστοιχα: «Εάν δεν προχωρήσουμε στη συμφωνία, κινδυνεύετε να χάσετε τη δυνατότητα αύξησης της κερδοφορίας σας κατά 15%». Το οικονομικό αντικείμενο της πρότασης παραμένει το ίδιο. Η ψυχολογική του επεξεργασία, όμως, μπορεί να είναι εντελώς διαφορετική. Η πρώτη διατύπωση παρουσιάζει μια ευκαιρία. Η δεύτερη αναδεικνύει το κόστος της μη αξιοποίησής της. Στην πρώτη περίπτωση, το μυαλό στρέφεται ευκολότερα στην αξιολόγηση και στη σύγκριση πιθανών αποδόσεων. Στη δεύτερη, η προσοχή μπορεί να μετατοπιστεί στο ενδεχόμενο να χαθεί μια συγκεκριμένη, αναγνωρίσιμη ευκαιρία.
Η ουσιαστική διαπραγματευτική διαφορά βρίσκεται στο είδος της σκέψης που ενεργοποιείται. Όταν προβάλλεται ένα μελλοντικό κέρδος, ο συνομιλητής έχει κίνητρο να εξετάσει εάν μπορεί να επιτύχει το ίδιο ή μεγαλύτερο όφελος με άλλον τρόπο, από διαφορετικό συνεργάτη, με ευνοϊκότερους όρους ή σε μεταγενέστερο χρόνο. Η πρόταση εντάσσεται στη λογική της συγκριτικής αξιολόγησης εναλλακτικών επιλογών. Όταν, αντίθετα, αναδεικνύεται μια συγκεκριμένη και αξιόπιστη απώλεια που συνδέεται με τη μη συμφωνία, το ερώτημα ενδέχεται να μεταβληθεί. Δεν είναι πλέον μόνο «τι περισσότερο μπορώ να κερδίσω;», αλλά «τι διακινδυνεύω εάν δεν αποφασίσω;». Η προσοχή μετακινείται από τη μεγιστοποίηση της δυνητικής απόδοσης στη διατήρηση μιας αξίας που κινδυνεύει να χαθεί.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η διαπραγματευτική ισχύς της ανάδειξης του κόστους της μη συμφωνίας (Cost of No Agreement). Ένας έμπειρος διαπραγματευτής δεν περιορίζεται στην παρουσίαση των πλεονεκτημάτων της πρότασής του. Εξετάζει τι συνεπάγεται για την άλλη πλευρά η μη επίτευξη συμφωνίας, όχι θεωρητικά αλλά με πραγματικούς επιχειρησιακούς όρους. Ποιο είναι το κόστος της καθυστέρησης; Ποια εμπορική ευκαιρία μπορεί να χαθεί; Πόσο κοστίζει η διατήρηση της υφιστάμενης κατάστασης; Ποια ανταγωνιστική θέση ενδέχεται να αποδυναμωθεί; Ποιες πρόσθετες δαπάνες, δεσμεύσεις πόρων ή χρονικές επιβαρύνσεις δημιουργούνται; Η διαπραγματευτική πίεση αποκτά ουσία όταν η άλλη πλευρά αντιλαμβάνεται ότι η μη λήψη απόφασης δεν ισοδυναμεί απαραίτητα με διατήρηση του σημερινού σημείου ισορροπίας.
Αυτή η προσέγγιση συνδέεται με την έννοια της BATNA (Best Alternative to a Negotiated Agreement), της καλύτερης εναλλακτικής σε περίπτωση μη επίτευξης συμφωνίας. Η πραγματική ισχύς μιας πρότασης δεν προσδιορίζεται μόνο από την αξία που δημιουργεί, αλλά και από τη σύγκρισή της με όσα μπορεί πράγματι να εξασφαλίσει η άλλη πλευρά χωρίς αυτήν. Επομένως, η αποτελεσματική διαπραγματευτική επικοινωνία δεν επιδιώκει απλώς να ενισχύσει την ελκυστικότητα της συμφωνίας. Επιδιώκει να καταστήσει απολύτως ορατό το πραγματικό κόστος της εναλλακτικής επιλογής. Και πολλές φορές αυτή η σύγκριση είναι πιο πειστική από οποιαδήποτε υπόσχεση πρόσθετης απόδοσης.
Υπάρχει, ωστόσο, μια λεπτή αλλά καθοριστική διάκριση που ξεχωρίζει την έμπειρη διαπραγματευτική πρακτική από τη μηχανική χρήση ψυχολογικών τεχνικών. Η απώλεια ενός ήδη κατοχυρωμένου οφέλους δεν είναι ψυχολογικά ταυτόσημη με την απώλεια της ευκαιρίας για ένα μελλοντικό κέρδος. Η δεύτερη αποκτά ισχυρότερη διαπραγματευτική βαρύτητα όταν η ευκαιρία είναι συγκεκριμένη, αξιόπιστη, χρονικά προσδιορισμένη και έχει αναγνωριστεί ως σημαντική από τον ίδιο τον συνομιλητή. Δεν αρκεί, συνεπώς, να μετατρέψουμε λεκτικά ένα δυνητικό κέρδος σε απώλεια. Χρειάζεται να συνδέσουμε την πιθανή απώλεια με το πραγματικό σημείο αναφοράς και τα συμφέροντα της άλλης πλευράς. Εκεί βρίσκεται η διαφορά ανάμεσα στην απλή αλλαγή διατύπωσης και στον ουσιαστικό διαπραγματευτικό επαναπροσδιορισμό (Strategic Reframing).
Η αποτελεσματική πίεση δεν χρειάζεται να είναι απειλή. Η απειλή επιχειρεί να επιβάλει μια απόφαση μέσω μιας δυσμενούς συνέπειας που ο διαπραγματευτής δηλώνει ότι θα προκαλέσει. Η ανάδειξη του κόστους της μη συμφωνίας λειτουργεί διαφορετικά. Δεν κατασκευάζει κίνδυνο ούτε τιμωρεί την άρνηση. Καθιστά σαφείς τις πραγματικές συνέπειες μιας επιλογής. Άλλο είναι να δηλώνεις «εάν δεν συμφωνήσετε, θα φροντίσουμε να χάσετε την αγορά» και εντελώς διαφορετικό να επισημαίνεις ότι «η καθυστέρηση στην επίτευξη συμφωνίας ενδέχεται να περιορίσει το διαθέσιμο χρονικό περιθώριο εισόδου στην αγορά και να αυξήσει το κόστος ανταγωνιστικής τοποθέτησης». Στη δεύτερη περίπτωση, η πίεση δεν προέρχεται από μια επιθετική πρόθεση. Προέρχεται από την οικονομική πραγματικότητα που ο συνομιλητής καλείται να αξιολογήσει.
Η επιστημονική γνώση, πάντως, επιβάλλει και μια σημαντική επιφύλαξη. Η ενεργοποίηση της αποστροφής στην απώλεια δεν οδηγεί αυτομάτως σε μεγαλύτερη διάθεση συμβιβασμού. Η έρευνα στη διαπραγματευτική συμπεριφορά δείχνει ότι όταν οι συμμετέχοντες αντιλαμβάνονται τις παραχωρήσεις τους ως απώλειες, μπορεί να γίνουν περισσότερο ανταγωνιστικοί, λιγότερο πρόθυμοι να υποχωρήσουν και πιθανότερο να οδηγηθούν σε αδιέξοδο. Γι' αυτό η ανάδειξη της απώλειας πρέπει να αφορά πρωτίστως το κόστος της μη συμφωνίας και όχι την ταπείνωση ή την υποχώρηση που δήθεν συνεπάγεται η αποδοχή της. Η διαφορά είναι καθοριστική: στη μία περίπτωση διευκολύνεται η λήψη απόφασης, ενώ στην άλλη μπορεί να ενεργοποιηθούν αμυντικές αντιδράσεις, αντίσταση και προστασία της διαπραγματευτικής θέσης.
Στην πράξη, η μεγαλύτερη διαπραγματευτική επιδεξιότητα βρίσκεται στη δυνατότητα να δημιουργείται αίσθηση επείγοντος χωρίς επιθετικότητα, πίεση χωρίς εξαναγκασμό και επίγνωση κινδύνου χωρίς εκφοβισμό. Ο συνομιλητής δεν πρέπει να αισθάνεται ότι κάποιος προσπαθεί να τον οδηγήσει βίαια σε μια συμφωνία. Πρέπει να μπορεί να διαπιστώσει μόνος του ότι η μη συμφωνία ενδέχεται να έχει μεγαλύτερο κόστος από εκείνο που είχε αρχικά υπολογίσει. Όταν αυτή η διαπίστωση προκύπτει από αξιόπιστα δεδομένα και όχι από υπερβολές, η διαπραγματευτική πίεση αποκτά νομιμοποίηση, διατηρεί την εμπιστοσύνη και αφήνει στην άλλη πλευρά την απαραίτητη αίσθηση αυτονομίας.
Στη Lambda Negotiations, αντιμετωπίζουμε τη διαπραγμάτευση όχι ως ανταλλαγή επιχειρημάτων, αλλά ως μια σύνθετη διαδικασία διαμόρφωσης αντιλήψεων, αξιολόγησης εναλλακτικών και λήψης αποφάσεων υπό αβεβαιότητα. Η ουσιαστική γνώση της διαπραγματευτικής ψυχολογίας δεν βρίσκεται στην ικανότητα να ασκούμε περισσότερη πίεση, αλλά στην ικανότητα να αναγνωρίζουμε ποια πληροφορία μεταβάλλει πραγματικά τον τρόπο με τον οποίο η άλλη πλευρά αντιλαμβάνεται το συμφέρον της.
Γιατί τελικά, η πιο αποτελεσματική διαπραγματευτική παρέμβαση δεν είναι πάντα εκείνη που κάνει τη συμφωνία να φαίνεται περισσότερο κερδοφόρα. Είναι εκείνη που αποκαλύπτει, με ακρίβεια και χωρίς απειλές, πόσο κοστίζει πραγματικά η απουσία της.
Και αυτό είναι μια πολύ διαφορετική μορφή διαπραγματευτικής ισχύος.
Επιστημονικές αναφορές
- Kahneman, D. & Tversky, A. (1979). Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk. Econometrica, 47(2), 263–291.
- Tversky, A. & Kahneman, D. (1981). The Framing of Decisions and the Psychology of Choice. Science, 211(4481), 453–458.
- Bazerman, M. H., Magliozzi, T. & Neale, M. A. (1985). Integrative Bargaining in a Competitive Market. Organizational Behavior and Human Decision Processes, 35(3), 294–313.
